ดาวพุธผ่านหน้าดวงอาทิตย์

โดย นาวาอากาศเอก ฐากูร เกิดแก้ว
ผอ.ศูนย์การเรียนรู้วิทยาศาสตร์โลกและดาราศาสตร์ (LESA)
สำนักงานกองทุนสนับสนุนวิจัย (สกว.)

          ดาวพุธผ่านหน้าดวงอาทิตย์ (Mercury Transit) เป็นปรากฏการณ์ธรรมชาติเกิดขึ้นเนื่องจาก ดาวพุธโคจรรอบดวงอาทิตย์ โดยมีระนาบวงโคจรทำมุมเฉียง 7 องศา กับระนาบที่โลกโคจรรอบดวงอาทิตย์ จึงทำให้เราไม่สามารถมองเห็นปรากฏการณ์นี้จากบนโลกได้ทุกปี ครั้งที่แล้วเกิดขึ้นเมื่อวันที่ 7 พฤษภาคม 2546 ในปีนี้เราจะเห็นดาวพุธผ่านหน้าดวงอาทิตย์ตอนเช้าวันพฤหัสบดีที่ 9 พฤศจิกายน 2549 ตั้งแต่ดวงอาทิตย์ขึ้น (เวลาประมาณ 6.16 น.) จนกระทั่งถึงเวลาประมาณ 7.08 น. (ที่ กทม. หากสังเกตการณ์จากจังหวัดอื่น เวลาอาจแตกต่างไปเล็กน้อย)

          ดาวพุธผ่านหน้าดวงอาทิตย์ปรากฏให้เห็นคล้ายๆ กับปรากฏการณ์ดาวศุกร์ผ่านหน้าดวงอาทิตย์ (Venus Transit) เมื่อสามปีที่แล้ว วันที่ 8 มิถุนายน 2547 คือ เราจะมองเห็นจุดสีดำเล็กๆ เคลื่อนที่ผ่านดวงอาทิตย์อย่างช้าๆ เพียงแต่ว่า ดาวพุธมีขนาดเล็กกว่าดาวศุกร์มาก ดังนั้นเราจึงไม่สามารถมองเห็นปรากฏการณ์นี้ได้ด้วยตาเปล่า (ดาวพุธมีขนาดเส้นผ่านศูนย์กลางเล็กกว่าดวงอาทิตย์ 287 เท่า) แต่จะต้องมองดูด้วยกล้องโทรทรรศน์ (กล้องดูดาว) เพื่อเพิ่มกำลังขยาย และกล้องโทรทรรศน์ที่ใช้จะต้องติดตั้งแผ่นกรองแสงอาทิตย์ที่ได้มาตรฐานเท่านั้น จึงจะปลอดภัยต่อสายตา การดูดวงอาทิตย์ด้วยตาเปล่า หรือด้วยกล้องโทรทรรศน์ที่ไม่ติดตั้งแผ่นกรองแสง จะทำให้ตาบอดอย่างถาวร

          การสังเกตการณ์ปรากฏการณ์ดาวพุธผ่านหน้าดวงอาทิตย์ในครั้งนี้ เริ่มต้นด้วยการมองไปทางทิศตะวันออกเฉียงใต้เล็กน้อย (ทิศ 107 องศา นับจากทิศเหนือ) ดวงอาทิตย์จะขึ้น (ที่ กทม.) เวลาประมาณ 6.16 น. (เวลาที่จังหวัดอื่นอาจแตกต่างไปเล็กน้อย) หากส่องกล้องโทรทรรน์หรือกล้องส่องทางไกลที่ติดตั้งแผ่นกรองแสงอาทิตย์ จะมองเห็นจุดสีดำเล็กๆ อยู่ทางด้านบนของดวงอาทิตย์ จุดสีดำเล็กๆ นี้คือดาวพุธ ขณะที่ดวงอาทิตย์ค่อยๆ โผล่สูงขึ้นจากขอบฟ้า ดาวพุธจะเคลื่อนที่สูงขึ้นไปทางขอบบนของดวงอาทิตย์เรื่อยๆ จนกระทั่งลับขอบดวงอาทิตย์ไป เวลาประมาณ 7.07 น.

          อุปสรรคในการสังเกตการณ์ในครั้งนี้ ก็คือ ไม่สามารถมองเห็นได้ด้วยตาเปล่า ต้องใช้กล้องโทรทรรศน์ซึ่งติดตั้งแผ่นกรองแสงอาทิตย์ที่ได้มาตรฐานเท่านั้น ปรากฏการณ์ครั้งนี้มีเวลาให้สังเกตการณ์ไม่ถึงหนึ่งชั่วโมง เมื่อดวงอาทิตย์แรกขึ้น บรรยากาศ หมอก เมฆ และฝุ่น อาจเป็นอุปสรรคทางด้านทัศนวิสัย การสังเกตการณ์จะทำได้ดีจากบริเวณทุ่งกว้าง ยอดเขาสูง หรือชายทะเล การสังเกตการณ์บนพื้นราบในเมืองใหญ่แทบเป็นไปไม่ได้เลย เพราะอาจถูกตึกอาคารบ้านเรื่องบัง

ภาพปรากฏการณ์ดาวพุธผ่านหน้าดวงอาทิตย์ จากทีมงาน LESA

	ภาพบันทึกที่เมืองทูซอน ประเทศสหรัฐอเมริกา โดย วิภู รุโจปการ เมื่อเวลา 13:30 น. ของวันที่ 8 พ.ย. ตามเวลาท้องถิ่น (20:20UT) ผ่านกล้องโทรทรรศน์แบบหักเหแสงขนาด 5 นิ้ว ภาพนี้บันทึกก่อนที่ดวงอาทิตย์จะขึ้นจากขอบฟ้าที่ประเทศไทยประมาณ 3 ชั่วโมง สังเกตว่าจากภาพที่ทูซอนที่ดาวพุธอยู่ใกล้กับจุดบนดวงอาทิตย์ขนาดใหญ่ดาวพุธได้เคลื่อนต่อไปยังอีกด้านขึ้นของดวงอาทิตย์ในภาพที่บันทึกที่ศูนย์ลีซ่า ก่อนจะเคลื่อนออกจากขอบดวงอาทิตย์ไป
	ภาพบันทึกที่ศูนย์ LESA กรุงเทพมหานคร โดย ธีรศักดิ์ ท่าหลวง เมื่อเวลา 06:57 น. ของวันที่ 9 พ.ย. ตามเวลาท้องถิ่น (23:57UT) ผ่านกล้องโทรทรรศน์แบบหักเหแสงขนาด 3 นิ้ว ขณะที่ดาวพุธกำลังเคลื่อนออก จากดวงอาทิตย์